Текстилен отпад во Европа: помеѓу регулатива, систем и реалност
Текстилниот сектор во Европа се соочува со значајна структурна трансформација, поттикната од растечкиот обем на отпад и потребата за премин кон циркуларна економија. Податоците покажуваат јасен јаз помеѓу амбициите на политиките и реалната состојба на системот.
Во 2020 година, во Европа се генерирани приближно 7 милиони тони текстилен отпад, од кои 82% потекнуваат од пост-потрошувачка, односно користена облека и домашен текстил. Дополнително, се проценува дека 4–9% од текстилните производи никогаш не стигнуваат до употреба, туку се уништуваат уште во фазата на дистрибуција, што изнесува до 594.000 тони годишно.
И покрај ова, просечната стапка на одделно собирање изнесува само 12%, што значи дека најголемиот дел од текстилот завршува во мешан комунален отпад, со што се губи неговата потенцијална вредност. Доминирачкиот систем на собирање — улични контејнери (bring points) — овозможува висок обем на собирање, но често резултира со контаминација на материјалите и намалена можност за повторна употреба.
Во однос на третманот, во 2020 година биле обработени 1.41 милиони тони текстил во ЕУ, додека количината на собран текстил достигнала 1.95 милиони тони, што укажува на значителен извоз на текстилен отпад надвор од Унијата. Истовремено, депонирањето на текстил се намалува (од 21% во 2010 на 11% во 2020), но се зголемува согорувањето за енергетска искористеност (од 9% на 16%), што отвора прашања за реалната ефикасност на циркуларниот модел.
Во овој контекст, Европската Унија воведува обврска за одделно собирање на текстилен отпад до 2025 година, како дел од пошироката стратегија за циркуларност. Паралелно, се развиваат системи за Extended Producer Responsibility (EPR) или проширена одговорност на производителот, кои имаат за цел да ја префрлат одговорноста кон производителите и да обезбедат финансирање за собирање, сортирање, повторна употреба и рециклирање.
Сепак, имплементацијата на EPR е нерамномерна — досега задолжителна само во неколку земји — и се соочува со значајни предизвици. Голем дел од текстилот се извезува, додека финансиските средства остануваат во земјите извозници, создавајќи дисбаланс во глобалниот систем. Како одговор, се разгледува концептот на Ultimate Producer Responsibility (UPR) или крајната одговорност на производителот, кој би обезбедил поголема следливост и одговорност низ целиот животен циклус на производот.
Дополнителен предизвик е економската неисплатливост на поправката и повторната употреба, кои иако се еколошки поповолни од рециклирањето, често се заменуваат со купување нови производи поради пониските цени. Ова укажува на потреба од интервенции како субвенции и даночни олеснувања.
Истовремено, недостигот на хармонизирани дефиниции и стандарди за класификација на текстилот како отпад или производ, како и ограничените обврски за известување, создаваат значајни празнини во податоците и го отежнуваат следењето на напредокот.
Заклучок
Овие податоци укажуваат дека предизвикот не е само во зголемување на собирањето, туку во трансформација на целиот систем.
Извор:
European Environment Agency (EEA) – Management of used and waste textiles in Europe’s circular economy
https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/management-of-used-and-waste-textiles-in-europes-circular-economy
